KRAINY NATURALNE ROSJI

Na ogromnej przestrzeni Związku Radzieckiego przeważają obszary nizinne. Ciągną się one od wschodnich granic Polski aż do wyżyn środkowej Syberii i gór środkowoazjatyckich. Przecinają je w kierunku południowym Góry Uralskie.

Na północnym i wschodnim wybrzeżu Morza Kaspijskiego niziny schodzą poniżej poziomu morza, tworząc najrozleglejszą na świecie depresję — Nizinę Nadkaspijską.

Niziny otoczone są od południa i wschodu licznymi pasmami górskimi i wyżynami o różnych wysokościach. W Pamirze znajduje się najwyższy szczyt ZSRR — Pik Komunizma — 7495 m n.p.m.

Ze względu na układ gór i nizin wyróżnia się w ZSRR cztery wielkie krainy geograficzne:

—    Nizinę Wschodnioeuropejską wraz z otaczającymi ją górami

—    Syberię zajmującą północną Azję

—    Daleki Wschód — obszar ciągnący się wzdłuż Oceanu Spokojnego

— Nizinę Turańską i Pogórze Kazachskie z górami i wyżynami Azji Środkowej.

Nizina Wschodnioeuropejska zajmuje ponad połowę obszaru Europy. Powierzchnia jej jest na ogół mało urozmaicona, przeważają płaskie lub lekko faliste, pagórkowate tereny. W niewielu miejscach wzniesienia przekraczają wysokość 300 m n.p.m. Są to: Podole, Wyżyna Środkoworosyjska i Wyżyna Nadwołżańska. Największe wzniesienia występują na Podolu (473 m n.p.m.). W północnej części Wyżyny Srodkoworosyjskiej mają swoje źródła trzy wielkie rzeki: Wołga, Dniepr i Dźwina.

Wołga — najdłuższa rzeka Europy (3700 km) — zajmuje dorzecze o powierzchni prawie półtora miliona km2. Dwa największe jej dopływy to lewobrzeżna Kama i prawobrzeżna Oka. Przy ujściu do Morza Kaspijskiego Wołga tworzy szeroką deltę. Nad jednym z jej ramion leży port Astrachan, stare miasto rybackie, obecnie ośrodek wielkiego przemysłu rybnego.

Znaczenie Wołgi dla gospodarki ZSRR jest bardzo duże. Wołga stanowi od dawna główną arterię komunikacyjną. Rola Wołgi w ostatnich dziesiątkach lat wzrosła wielokrotnie w związku z budową wielkich hydroelektrowni, które zasilają prądem nowo wybudowane ośrodki przemysłowe.

Duże znaczenie komunikacyjne i energetyczne ma Dniepr. W jego dolnym biegu, gdzie istniały liczne progi zwane porohami, zbudowano w latach 1927—1933 jedną z największych elektrowni wodnych — Dnieproges.

Nad Zatoką Fińską i morzami północnymi ciągną się rozległe niziny dorzecza Newy, Dwiny i Peczory. Newa odprowadza wody największego jeziora europejskiego Ładogi do Zatoki Fińskiej.

Bogata sieć jezior i rzek tworzy dogodne warunki dla budowy dróg wodnych, łączących najdalsze północne i południowe krańce Niziny Wschodnioeuropejskiej. Kanałami połączono górny bieg Wołgi przez Onegę z Morzem Białym, a przez Onegę, Newę i Ładogę — z Morzem Bałtyckim. Kanał Wołga—Don, im. Lenina, łączy Wołgę z Morzem Azowskim, a ponadto rzekę Moskwę z Morzem Azowskim. Dzięki tym połączeniom Moskwa, stolica Związku Radzieckiego, zyskała nazwę portu pięciu mórz.

Na południowych krańcach wielkiej niziny wznoszą się młode góry fałdowe: Karpaty, Góry Krymskie i Kaukaz. Z pasm karpackich znajdują się na terenie ZSRR lesiste Beskidy Wschodnie.

Góry Krymskie są niewielkie, ale bardzo malownicze. Położone nad brzegiem Morza Czarnego, należą do najliczniej odwiedzanych terenów turystycznych i wypoczynkowych w ZSRR.

Między Morzem Czarnym a Morzem Kaspijskim wznoszą się łańcuchy Kaukazu. W zachodniej wyższej części góry Kaukaz pokryte są wiecznymi śniegami i potężnymi lodowcami. Najwyższym szczytem jest Elbrus — 5633 m. Kaukaz jest trudno dostępny. Wielką drogą samochodową w poprzek gór jest „Gruzińska Droga Wojenna” z Tbilisi do Ordżonikidze. Na obszarze podgórza Kaukazu występują złoża ropy naftowej, eksploatowane od blisko 100 lat.

U stóp Kaukazu nad Morzem Czarnym, znajdują się piękne miejscowości uzdrowiskowe i wypoczynkowe, czynne przez cały rok. Najbardziej znana jest Soczi.

Wzdłuż wschodnich krańców Niziny Wschodnioeuropejskiej ciągną się góry Ural. Najwyższe szczyty przekraczają nieznacznie 1800 m. Ogromne znaczenie Uralu polega na wielkich bogactwach mineralnych, które tam występują. Przede wszystkim są to rudy metali (żelaza,’manganu i inne), które stały się podstawą rozwoju hutnictwa i przemysłu metalowego z ośrodkami w Magnitogorsku, Czelabińsku, Niżnym Tagile i Swierdłowsku.

Syberia to obszar Azji Północnej położony na wschód od gór Uralu, który składa się z trzech wielkich krain: Niziny Zachodniosyberyjskiej, Wyżyny Srodkowosyberyjskiej i Syberii Północno-Wschodniej. W części południowej znajdują się największe wyniosłości tej rozległej krainy. Biełucha w Ałtaju, tak nazwana z powodu wiecznych śniegów i lodów, które ją pokrywają, ma wysokość 4506 m n.p.m.

Nizina Zachodniosyberyjska rozciąga się od brzegów Morza Karskiego na północny do Pogórza Kazachskiego na południu. Na tym wielkim obszarze występuje kilka stref roślinnych. Nad dolnym biegiem rzek Ob i Jeniseju rośnie tundra i lasotundra. Kupołudniowi lasotundra przechodzi w trudno dostępną i przeważnie bagnistą tajgę, która zajmuje największe przestrzenie Syberii Zachodniej. Niewielkie tereny rolnicze występują w dolinach rzek. Natomiast w części południowej, w okolicach Tobolska i Omska pojawiają się zwarte obszary upraw roślin zbożowych okopowych i przemysłowych. Uprawy wkraczają coraz bardziej w obszary stepowe i systematycznie przesuwają granice stepów ku południowi.

Między górnym Obem a górnym Jenisejem znajduje się kraina obfitująca w bogactwa mineralne, Kuźnieckie Zagłębie Węgla Kamiennego oraz liczne kopalnie rud żelaza, manganu, cynku i ołowiu. Jest to najgęściej zaludniony region Syberii.

Wyżyna Srodkowosyberyjska rozciąga się na wschód od Jeni-seju aż do doliny rzeki Leny. i Jest to jedna z najstarszych części lądu azjatyckiego, bardzo bogata w złoża mineralne. Obszary leśne dotarły tu dalej na północ niż w Syberii Zachodniej, przy czym skład drzewostanu jest nieco odmienny. W Zachodniej Syberii przewagę ma tajga jodłowo-limbowo-świerkowa, a na Wyżynie Srodkowosyberyjskiej tajga modrzewiowa, i w dorzeczu Angary — bory sosnowe.

W południowej części w otoczeniu gór, w głębokim zapadlisku leży Jezioro Bajkał. Jest ono największym z jezior słodkowodnych Azji, powierzchnia jego wynosi 31 tys. km2, a głębokość sięga do 1620 m (najgłębsze na Ziemi). Jezioro Bajkał otaczają ze wszystkich stron grzbiety górskie, w niektórych partiach przekraczają wysokość 2000 m n.p.m. i tworzą strome ściany nad jeziorem. Powiększa to urok tego niezwykłego jeziora. Wody Bajkału są mało zmineralizowane, są czyste o barwie niebieskawo-zielonej i tak przezroczyste, że na głębokości do 15 m widać kamienie na dnie jeziora. Od kilku już lat chroni się jezioro przed zanieczyszczeniem.

Bajkał leży w krainie bogatej w surowce mineralne. Występują tam złoża rud żelaza, manganu, ropy naftowej, grafitu, miki, ponadto złoto i kamienie szlachetne. Przewiduje się jednak przekształcenie Bajkału z okolicą w park narodowy. Jezioro odznacza się dużą rozmaitością zwierząt wodnych, a zwłaszcza wielkim bogactwem ryb. Żyje tam około 1200 gatunków zwierząt i około 600 gatunków roślin, z których wiele to rośliny reliktowe. Osobliwością jeziora są foki i żyworodne ryby zwane gołomiankami.

W badaniach Bajkału i jego wybrzeży, tak jak i innych okolic Syberii, w końcu ubiegłego i początkach bieżącego stulecia poważną rolę odegrali biologowie, geografowie i geologowie polscy. Byli to bądź zesłańcy polityczni, zwłaszcza po powstaniu w 1863 r., jak np. Benedykt Dybowski (1833—1930), Jan Czerski (1845— 1892), Aleksander Czekanowski (1833—1876), a także pokolenie młodsze, którzy jako uczestnicy wypraw Towarzystwa Geograficznego przyczynili się do poznania nieznanych obszarów Azji Północnej (np. K. Bohdanowicz, L. Jaczewski i inni).

Syberia północno-wschodnia rozciąga się między Leną a Górami Kołymskimi. Występują tu dwa potężne łańcuchy górskie: Góry Wierchojańskie i wyższe od nich Góry Czerskiego (Szczyt Pobieda 3147 m n.p.m.), oraz dwie niziny nad Morzem Arktycznym — Nizina Indygirska i Nizina Kołymska. Niziny są otoczone górami od zachodu, południa i wschodu, natomiast otwarte ku północy, toteż mają klimat surowy, wybitnie kontynentalny.

W miesiącach zimowych są to najzimniejsze wśród zamieszkanych obszarów świata.

Daleki Wschód obejmuje terytorium ZSRR położone na wschód od Gór Kołymskich, półwyspy Czukocki, Kamczatkę, wąski pas nad Morzem Ochockim, obszary leżące na wschód od Gór Jabło-nowych, czyli radziecką część dorzecza Amuru, oraz wybrzeże nad Morzem Japońskim. Obszar Dalekiego Wschodu rozciąga się na długości 4,5 tysiąca km wzdłuż Morza Czukockiego, Beringa, Ochockiego i Japońskiego. Prócz terenów lądowych do Dalekiego Wschodu należą: Wyspa Sachalin i Wyspy Kurylskie. Ukształtowanie powierzchni tego obszaru jest bardzo urozmaicone, występują tu wysokie góry łańcuchowe ze stożkami wulkanicznymi na Kamczatce. Półwysep Kamczatka i Wyspy Kurylskie znane są z czynnych wulkanów i gorących źródeł. Najwyższym i groźnym wulkanem jest Kluczewska Sopka (4750 m n.p.m.).

Wielkie obszary południowej części Dalekiego Wschodu zajmują lasy, które od syberyjskich różnią się znaczną przewagą drzew liściastych.

Rozwojowi gospodarczemu Dalekiego Wschodu sprzyjają różnorodne bogactwa mineralne: węgiel, ropa naftowa, liczne złoża rud żelaza i metali kolorowych. Duże znaczenie gospodarcze ma rybołówstwo i przemysł konserw rybnych, gdyż wody wschodnich wybrzeży ZSRR, obfitując w ryby i zwierzęta morskie, należą do najbogatszych łowisk świata. Największym miastem i najważniejszym portem na wschodzie jest Władywostok, który łączy linia kolejowa z Moskwą prowadząca przez Syberię. Długość tej trasy transsyberyjskiej wynosi około 9000 km, pociąg pospieszny przebywa ją w ciągu tygodnia.

Nizina Turańska z górami i wyżynami Azji Środkowej. Nizina Zachodniosyberyjska łączy się przez Bramę Turgajską z Niziną Turańską. Obie niziny oddziela rozległa Wyżyna Kazachska, obfitująca w złoża mineralne, a zwłaszcza węgiel kamienny w rejonie Karagandy i rudy miedzi w okolicy Jeziora Bałchasz. Największym ośrodkiem górniczym wyżyny jest Karaganda.

Od wschodu Nizinę Turańską otaczają potężne łańcuchy górskie. Na południu znajduje się Pamir z najwyższym szczytem w ZSRR (Pik Kommunizma — 7495 m n.p.m,), dalej ku północy — system Tien-szanu, a na wschodzie Pogórza Kazachskiego — Góry Ałtaj. Nizinę Turańską zajmują w dużej części pustynie: Ka-ra-kum i Kyzył-kum. Cała nizina jest obszarem bezodpływowym. Wielkie rzeki Syr-daria i Amu-daria niosą obfite wody z Tien–szanu i Pamiru, uchodzą do Jeziora Aralskiego. Jako wybitny badacz tej części Azji w latach 1885—1892 zasłynął Polak Bronisław Grąbczewski.

Category: turystyka
You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed.Both comments and pings are currently closed.